Gdy myślimy o stanowisku członka zarządu spółki kapitałowej[1], intuicyjnie jednym z pierwszych skojarzeń, które nasuwają się nam myśl są korzyści, z którymi stanowisko takie się łączy. Korzyściami takimi mogą być przykładowo: wysokie zarobki, opcje na udziały / akcje (tzw. MSOPy eng. od „Management Stock Option Plan”), służbowy samochód wysokiej klasy czy też szeroko pojęty prestiż wiążący się z zajmowanym stanowiskiem. Fantazjując o zastaniu prezesem światowego giganta wielkości Apple Inc. łatwo jest przy tym zapomnieć, że przywilejom tym towarzyszą liczne obowiązki oraz krocząca za nimi odpowiedzialność.  
 
Zamysłem niniejszej publikacji jest przybliżenie czytelnikowi podstawowych obowiązków członków zarząd oraz zarysowania zasad ich odpowiedzialności.

Podstawowe obowiązki członka zarządu spółki kapitałowej

Zasadniczą rolą zarządu spółki kapitałowej jest realizowanie jej bieżącej działalności i podejmowanie kluczowych decyzji. Z ta rolą korespondują podstawowe obowiązki zarządu, tj. prowadzenie spraw spółki i jej reprezentowanie[2]. Nie są to oczywiście jedyne obowiązki zarządu – jako przykład obowiązków szczególnych wynikających z przepisów prawa można wskazać m. in. sporządzenie sprawozdania finansowego i zapewnienie wykonania przez spółkę szeregu obowiązków raportowych i audytowych, organizacja prac zarządu, zwoływanie posiedzeń organów właścicielskich czy też wykonywanie uchwał tych organów.

Reprezentacja spółki kapitałowej

Reprezentowanie spółki polega oczywiście na składaniu i przyjmowaniu w jej imieniu oświadczeń woli, w tym w szczególności zawieraniu umów z podmiotami trzecimi. Zasady reprezentacji, do których przestrzegania zobowiązani są członkowie zarządu, reguluje umowa lub statut spółki, przy czym w ich braku zastosowanie znajdują zasady przewidziane w Kodeksie spółek handlowych („k.s.h.”)[3]. Do najczęściej konkurujących ze sobą sposobów reprezentacji należą (i) reprezentacja indywidualna przewidująca, że do reprezentacji spółki uprawniony jest każdy członek zarządu samodzielnie oraz (ii) reprezentacja dwuosobowa łączna, zgodnie z którą do reprezentacji spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu łącznie z prokurentem. Dopuszczalne są oczywiście również inne rozwiązania, w tym rozwiązanie hybrydowe, które przyznaje uprawnienie reprezentacji samodzielnej jedynie wybranym członkom zarządu (przykładowo prezesowi).
 
Sposób reprezentacji każdej spółki kapitałowej podlega ujawnieniu w dostępnym online[4] rejestrze przedsiębiorców KRS, dzięki czemu podmioty trzecie w każdej chwili mają możliwość weryfikacji, czy dana spółka jest reprezentowana prawidłowo.
 
Kompetencja zarządu spółki do jej reprezentowania jest jednym z dwóch filarów działania zarządu. Z tego względu ograniczenie tej kompetencji stanowi wyjątek[5] od ogólnej zasady. Jako przykładową regulacje wyłączające tę kompetencję można wskazać art. 210 k.s.h.[6] dotyczący zawierania umowy między spółką a członkiem zarządu oraz sporu między tymi podmiotami. W przywołanych sytuacjach umocowanie zarządu do reprezentacji spółki jest wyłączone z uwagi na potencjalny konflikt interesów pomiędzy poszczególnymi członkami zarządu, a spółkę reprezentować może rada nadzorcza (która w przypadku spółki z o.o. nie jest organem obligatoryjnym) lub specjalny pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników spółki. Zasada ta nie znajduje zastosowania w przypadku, gdy jedyny członek zarządu jest jednocześnie jedynym wspólnikiem spółki, kiedy to do skutecznego dokonania czynności konieczne jest dokonanie jej w formie notarialnej.
 
Jako inne przypadki ograniczenia reprezentacji spółki przez zarząd spółki można wskazać również przypadki, gdy warunkiem skutecznego dokonania czynności jest uzyskanie zgody innego organu spółki. Za przykład niech posłuży tutaj wymóg uzyskania zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia na zawarcie umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy m. in. z członkami organów spółki lub na rzecz tych osób[7].

Prowadzenie spraw spółki

Prowadzenie spraw spółki obejmuje zasadniczo realizowanie czynności wewnętrznych, niezbędnych do jej prawidłowego funkcjonowania. Czynności te sprowadzają się do podejmowania decyzji gospodarczych, organizacyjnych czy kadrowych, przy czym ich późniejsza realizacja częstokroć wymaga reprezentowania spółki na płaszczyźnie zewnętrznej (przykładowo przez zawarcie aneksu do umowy z pracownikiem spółki, po wcześniejszym podjęciu decyzji w tym zakresie). Sposób prowadzenia spraw spółki powinien wynikać z treści umowy/statutu spółki, a w braku zawarcia tam odpowiednich postanowień z regulacji k.s.h.
 
W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, o ile umowa spółki nie reguluje tej kwestii odmiennie, gdy zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest wieloosobowy, każdy członek zarządu może prowadzić bez uprzedniej uchwały zarządu sprawy nieprzekraczające zakresu zwykłych czynności spółki. Wcześniejszej uchwały zarządu spółki wymagają natomiast sprawy przekraczające zakres zwykłych czynności spółki oraz sprawy zwykłe, jeżeli choćby jeden z pozostałych członków zarządu sprzeciwi się ich przeprowadzeniu.
 
W przypadku spółki akcyjnej przy zarządzie wieloosobowym, o ile statut nie stanowi inaczej, obowiązuje zasada wspólnego prowadzenia spraw spółki[8]. Tym samym w oparciu o regulację ustawową w każdej sprawie, niezależnie od tego czy jest to zwykła czynność spółki czy czynność przekraczająca zakres zwykłych czynności spółki, konieczne jest wspólne działanie członków zarządu poprzez podjęcie stosownej uchwały. Zasada kolegialności nie obejmuje późniejszego realizowania podjętych już uchwał, ani też przygotowywania ich projektów.
 
Ustawowa zasada wspólnego prowadzenia spraw może nastręczać problemy organizacyjne, związane z koniecznością podejmowania licznych uchwał zarządu. Z tego względu w dużych spółkach akcyjnych, za celowe uznaje się decentralizację tych kompetencji i wprowadzenie ich podziału pomiędzy poszczególnych członków zarządu, a nawet przekazanie części kompetencji podlegającej mu kadrze kierowniczej. Podział taki może odwoływać się do podziału na zwykłe czynności spółki oraz czynności przekraczające zwykłe czynności spółki lub też opierać się na podziale spraw spółki ze względu na ich rodzaj. Co kluczowe, odstąpienie od zasady kolegialności wymaga wprowadzenia odpowiednich postanowień do treści statutu spółki akcyjnej. Tym samym wprowadzenie takiego podziału w regulaminie zarządu, bez względu na to czy byłby on uchwalany przez zarząd, radę nadzorczą czy walne zgromadzenie akcjonariuszy, należy ocenić jako nieskuteczne i nie uchylające ew. odpowiedzialności członków zarządu spółki akcyjnej, którzy według takiego regulaminu mieliby być wyłączeni od prowadzenia spraw określonego rodzaju.
 
Potrzeba odstąpienia od modelu ustawowego, czy doprecyzowania jakiego kalibru sprawy będą uznawane za przekraczające zakresu zwykłych czynności spółki, może oczywiście zachodzić również w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Taka modyfikacja również wymaga zmiany umowy spółki.
 
Powyższe rozważania są o tyle istotne, że zawinione naruszenie zasad prowadzenia spraw spółki przez członków jej zarządu, naraża ich na odpowiedzialność odszkodowawczą z odpowiednio art. 293 k.s.h. albo art. 483 § 1 k.s.h. Tematyka ta została przybliżona w dalszej części tekstu.

Odpowiedzialność członka zarządu spółki kapitałowej

Odpowiedzialność członków zarządów spółek kapitałowych ma zróżnicowany charakter – zaczyna się na odpowiedzialności organizacyjnej wobec właściciela (właścicieli) zarządzanej spółki, a kończy na najsurowszym reżimie, jakim jest odpowiedzialność karna.
 
Wyszczególniając poszczególne rodzaje odpowiedzialności możemy wyróżnić:

• odpowiedzialność organizacyjną;
• odpowiedzialność majątkową – wobec spółki;
• odpowiedzialność majątkową – wobec wierzycieli spółki;
• odpowiedzialność podatkową;
• odpowiedzialność karną.

Szczegółowe omówienie wszystkich rodzajów odpowiedzialności przekracza zakres niniejszej publikacji. Poniżej pozwoliliśmy sobie jednak przedstawić garść ciekawszych informacji dotyczących wybranych jej typów.

Odpowiedzialność organizacyjna

Odpowiedzialność organizacyjna sprowadza się do możliwości odwołania członka zarządu z pełnionej funkcji jako konsekwencji podjętych lub zaniechanych działań. Członkowie zarządu jako kadra managerska odpowiadają bowiem przed organami właścicielskimi spółki (zgromadzeniem wspólników, walnym zgromadzeniem akcjonariuszy lub radą nadzorczą). Warto w tym kontekście pamiętać, że umowa/statut spółki może ograniczać tę możliwość do ważnych powodów[9], a tym samym wzmacniać pozycję członka zarządu na czas trwania jego kadencji. W takim przypadku podjęcie uchwały o odwołaniu danej osoby z pełnionej funkcji, bez wskazania odpowiedniego powodu, może zostać zaskarżone do sądu.

Odpowiedzialność majątkowa wobec spółki

Istnieje wiele przepisów regulujących podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej członków zarządu wobec samej spółki kapitałowej[10]. Za podstawową regulację w tej dziedzinie należy jednak przyjąć art. 293 k.s.h.[11] dla spółki z o.o. oraz stanowiące jego odpowiedniki art. 483 oraz 300¹²⁵.
 
Na gruncie przywołanej regulacji jako przesłanki odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych możemy wyróżnić:

1. sprzeczne z prawem lub postanowieniami umowy spółki / statutu działanie lub zaniechanie członka zarządu;
2. zawiniony charakter naruszenia;
3. szkoda po stronie spółki;
4. związek przyczynowy pomiędzy działaniem/zaniechaniem a szkodą.

Wymóg sprzeczności z prawem sprowadza się do konieczności wykazania, że konkretne działanie lub zaniechanie członka zarządu było sprzecznie z przepisami powszechnie obowiązującego prawa lub postanowieniami umowy lub statutu spółki.
 
Zawinienie należy rozumieć jako możliwość postawienia członkowi zarządu w związku z jego działaniem zarzutu, że nie zachował się prawidłowo (zgodnie z prawem i zasadami współżycia społecznego), chociaż zachowanie takie było w danych okolicznościach możliwe.
 
W praktyce miara staranności wymagana od członków zarządu powinna uwzględniać wielkość danej spółki czy przedmiot jej działalności. Inne wymagania będą stawiane winny być członkom zarządu jednoosobowej spółki z o.o. a inne członkom zarządu notowanej na giełdzie spółki akcyjnej działającej w branży regulowanej.
 
Szkoda jest oczywiście uszczerbkiem w majątku spółki, który może przyjąć formę straty (pomniejszenia aktywów lub zwiększenia pasywów) lub też utraconych korzyści (wartości, która nie powiększyła aktywów ani nie pomniejszyła pasywów spółki na skutek działania członka zarządu).
 
Adekwatny związek przyczynowy pomiędzy działaniem/zaniechaniem a szkodą, sprowadza się w uproszeniu do ustalenia, że szkoda stanowi normalne (ale niekoniecznie obligatoryjne) następstwo danego działania/zaniechania.
 
Łączne spełnienie ww. przesłanek pozwala przyjąć, że członek zarządu ponosi odpowiedzialność za szkodę powstała po stronie zarządzanej przez niego spółki. Oznacza to, że przy spełnieniu dodatkowych wymogów formalnych (takich jak podjęcie stosownej uchwały przez organ właścicielski spółki) członek zarządu może zostać pozwany o odszkodowanie przez zarządzaną przez siego spółkę.

Odpowiedzialność majątkowa wobec wierzycieli spółki

Podstawową zasadą spółek kapitałowych jest wyłączenie odpowiedzialności wspólników/akcjonariuszy za zobowiązania odpowiednio spółki z o.o., spółki akcyjnej lub prostej spółki akcyjnej[12]. Tym samym wspólnicy (akcjonariusze) nie ponoszą odpowiedzialności majątkiem osobistym za zobowiązania spółki.
 
Powyższe nie oznacza jednak, że odpowiedzialności takiej nie ponoszą inne osoby. Ograniczając się jedynie do zasygnalizowania tematyki odpowiedzialności majątkowej członków zarządu spółki wobec jej wierzycieli, należy wskazać, że w przypadku wszystkich spółek kapitałowych odpowiedzialność za zobowiązania spółki wobec os. trzecich mogą ponosić członkowie zarządu tych spółek. Zasady takiej odpowiedzialności reguluje art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe oraz art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przy czym w stosunku do spółek z o.o. zastosowanie znajduje również art. 299 k.s.h.

Odpowiedzialność podatkowa członków zarządu

Kwestię odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych za ich zobowiązania podatkowe reguluje art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej. Przepis ten wprowadza zasadę, zgodnie z którą w przypadku, gdy egzekucja zaległości podatkowych wobec spółki okaże się w całości lub w części bezskuteczna, członkowie jej zarządu odpowiadają ze spółką solidarnie do pełnej wysokości całym swoim majątkiem, chyba że wykażą zaistnienie jednej z przesłanek wyłączających z art. 116 ust. 1 pkt 1 lub 2 Ordynacji podatkowej, do których w uproszczeniu należą:

• złożenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki;
• wykazanie, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki nastąpiło bez winy danego członka zarządu;
• wskazanie mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części.

Odpowiedzialność karna

Obok odpowiedzialności odszkodowawczej za działania podjęte w związku ze sprawowaniem funkcji członków zarządu, jej członkowie w konkretnych przypadkach mogą również podlegać odpowiedzialności karnej.
 
Zgodnie z konstytucyjną zasadą nullum crimen sine lege, pociągniecie do odpowiedzialności karnej możliwe jest wyłącznie w przypadku popełnienia przestępstwa, tj. wypełnienia swoim czynem znamion (elementów) jego opisu.
 
Nie sposób w tym miejscu opisać wszystkich typów czynów zabronionych, które mogą mieć zastosowanie do oceny działań członków zarządów spółek kapitałowych. Wspomniane działanie mogą bowiem podlegać ocenie przez pryzmat przepisów Kodeksu karnego, Kodeksu karnego skarbowego, ustawy o rachunkowości jak również innych, szczególnych aktów prawnych. Jako przykładową regulację można wskazać tutaj przestępstwo niegospodarności z art. 296 Kodeksu karnego, które penalizuje wyrządzenie danemu podmiotowi (w tym spółce kapitałowej) szkody o wartości przekraczającej 200.000 zł przez osobę obowiązaną do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą tego podmiotu (a więc m. in. członka zarządu), działającą poprzez nadużycie uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na niej obowiązku.  Co istotne naruszenie obowiązków członka zarządu, które skutkować będzie szkodą o niższej wartości, nie będzie wypełniać znamion tego przestępstwa. Dobrze obrazuje to generalną zasadę, zgodnie z którą konkretne naruszenie obowiązków członka zarządu może, ale nie musi stanowić przestępstwa.

 
Autorzy: Paweł Postolko – Senior associate w SKP Ślusarek Kubiak Pieczyk, Tomasz Pieczyk – Partner zarządzający w SKP ślusarek Kubiak Pieczyk.
 

[1] Przez które to pojęcie należy rozumieć spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, spółkę akcyjna oraz prostą spółkę akcyjną;

[2] Obowiązki te statuują odpowiednio art. 201 § k.s.h., art. 300⁶² § 1 k.s.h. oraz 368 § 1 k.s.h.;

[3] Odpowiednio art. 205 § 1 k.s.h., art. 300⁶² k.s.h., art.373 § 1 k.s.h.

[4] https://wyszukiwarka-krs.ms.gov.pl/

[5] Por. w tym względzie np. wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2016 r., II CSK 126/16.

[6] Dla prostej spółki akcyjnej oraz spółki akcyjnej – odpowiednio art. 300⁶⁷ k.s.h. oraz art. 379 k.s.h.

[7] Taka art. 15 § 1 k.s.h.

[8] Tak art. 371 § 2 k.s.h

[9] Odpowiednio art. 203 § 1 i 2 k.s.h., art. 370 § 1 i 2 k.s.h. oraz art. 300⁶³ § 1 i 2 k.s.h.

[10] Przykładowo: art. 293, art. 483 k.s.h., art. 300¹²⁵, art. 292, art. 480 k.s.h., art. 300¹²⁴ k.s.h, art. 481, art. 484 k.s.h., art. 300¹²³ k.s.h., art. 175 § 1 k.s.h., art. 300¹⁰ k.s.h., art. 198 i 350 k.s.h, art. 4a ust. 2 ustawy o rachunkowości

[11] Członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy.

[12] Odpowiednio art. 151 § 3 k.s.h., art. 301 § 5 k.s.h. oraz art. 300¹ § 4 k.s.h.